Մանուշակագույն երանգով լեռները

Կովկասյան հմայիչ առոգանություն եմ լսում: Իհարկե չեմ կատակում, կովկասցու առնական ձայնը ռուսերեն առանձնահատուկ է հնչում: Տարիքս ապրած կին եմ՝ սեթևեթելու կարիք այլևս չունեմ:

Յոթ տարեկան էի, երբ Խարկովից տեղափոխեցին այստեղ: Այօրվա պես հիշում եմ՝ քառասունութ թվի օգոստոսի վեցի երեկոյան յոթն էր, երբ տղամարդիկ մտան տուն, ու հորս ասացին, որ երկու ժամ ունենք հավաքվելու համար: Հայրս ու մայրս մի պահ շվարեցին, հետո արագ կապկպեցին ամենաանհրաժեշտը:

Երկու եղբայրս այլևս չկան:

Ջրամբարը տեսնում ե՞ս: Այն հայրս է կառուցել. վաստակավոր ջրաշինարար էր: Անձամբ Արստանբեկ Դույշեյովիչը՝ այն ժամանակվա առաջին քարտուղարը, հորս կրծքին փակցրեց մեդալը՝ ջրային համակարգի աշխատակիցների տոնի կապակցությամբ: Հայրս, մորս ու ինձ հետը տարել էր, նրա անունը կարդացին, ու նա ամաչելով, գլուխը կախ բարձրացավ բեմ: Ո՛չ մեր ծափերը, ո՛չ քարտուղարի ոգևորող ժպիտն ու ձեռքսեղմումը, չկարողացան բարձրացնել նրա գլուխը: Հայրս գլուխը կախ իր գործն էր անում:

Չեմ հիշում, որ երբևէ բողոքեր տեղափոխումից, երբևէ կարոտեր ծննդավայրը, երբեէ խոսեր Խարկով վերադառնալու մասին: Երբ այնքան հասուն էի, որ իրեն հարցնեի այդ մասին, արդեն մահացել էր:

Ի՜նչ հիասքանչ են լեռները: Նկատել ես այստեղի լեռների յուրահատուկ գեղեցկությունը: Նման լեռներ աշխարհում ոչ մի տեղ չես հանդիպի: Գիտեմ, Կովկասյան լեռներն էլ վեհաշուք են, սակայն սրանց գույնը ուրիշ է: Ես ուղղակի սիրահարվել եմ այս լեռներին, ու տարիների հետ այդ սերը էլ ավելի է հասունացել:

Հորս հետ մենք այս լեռներում էինք ապրում, նրա ջրաշինարության հետ տեղափոխվելով լեռից՝ լեռ: Չգիտեմ, ինչու էր նա միշտ լեռներում աշխատում, այս բարձրադիր ցրտաշունչ վայրերում: Հարավային տաք Ֆերգանայի դաշտավայրը, որն ասում են, որ նման են Խարկովյան մեր բնաշխարհին՝ նա երբեք չիջավ: Հենց լեռներում էլ կնքեց իր մահկանացուն: Դե, հիվանդանոց ու բժիշկ այն ժամանակ այս լեռներում դժվար էր գտնել: Ձմռան մի ցրտաշունց գիշեր ավանդեց իր հոգին: Հետո երբ բժիշկ դարձա, հասկացա, որ պարզ թոքաբորբ էր տարել, ու կարելի էր հեշտ բուժել:

Խարկո՞վ: Չէ, նրան այստեղ հուղարկավորեցինք: Քառասունհինգ տարեկան էր, երբ մահացավ՝ մշտնջենական վայրի մասին խոսելը շատ շուտ էր: Եթե նույնիսկ խնդրեր Խարկով տանել, այն ժամանակ դա անհնար էր: Ղոչկորի քաղաքային գերազմանոցում էլ հողին հանձնեցինք: Գեղեցիկ վայր է՝ բլրի վրա փռված՝ հայացքը ձգվող դեպի հիասքանչ լեռները, որոնց ներքում կապույտին է տալիս իր իսկ կառուցած Ղոչկորի ջրամբարը:

Ինքս էլ երբեք Խարկով չեմ եղել՝ նրա մասին սուղ լսածներիցս պատկերացում ունեմ: Մի անգամ մեծ եղբայրս ցանկացավ գնալ, ինձ ու մայրիկիս էլ փորձեց համոզել միանալ իրեն: Մենք չհամաձայնեցինք՝ ախր այստեղից այն ժամանակ շատ երկար ու դժվար ճանապարհ էր, ու բացի այդ էլ, գնալու իմաստը չտեսանք: Իսկ եղբայրս մտադրվել էր, ամռանը անպայման գնալ. փոքր եղբայրս էլ մտմտում էր ընկերակցել նրան:

Սակայն այդ տարի աշխատանքը շատ էր, ու կոլխոզի նախագահը եղբոյրս թույլ չտվեց մեկնել՝ խոստանալով հաջորդ ամառ թույլատրել: Իսկ հաջորդ ամառ, ո՛չ նա հասավ ու ո՛չ էլ փոքր եղբայրս: Ցրատշունչ ձմեռը երկուսին էլ նույն թոքաբորբով տարավ հորս մոտ: Ա՜խր, պարզունակ հակաբիոտիկն ինչ էր, որ գոյություն չուներ:

Շնորհակալություն, դա վաղուց էր: Ժամանակը ամեն ինչ սովորական է դարձնում:

Գարնան հետ, մայրս հավաքեց մեր աղքատիկ ունեցվածքը, ու տեղափոխվեցինք Բիշքեկ: Նա այլևս սար չբարձրացավ, նույնիսկ հորս ու եղայրներիս շիրիմներին չայցելեց: Շարունակ անիծում էր՝ Ստալինին, հորս, թոքաբորբին, լեռներին, ու նույնիսկ եղբայրներիս: Անիծելով էր մահացավ. Բիշքեկ տեղափոխվելու երկրորդ տարում:

Չէ՛, լեռները այս ամենում մեղավոր չեն: Ժամանակներն էին այդպիսին. դեղ ու դարման չկար, իսկ եղածն էլ այնքան քիչ էր, որ շատերին չէր հասնում: Իմ ընտանիքն էլ այդ շատերից մեկն էր:

Բիշքեկը ինձ պաշտպանեց թոքաբորբից, հաց տվեց, աշխատանք ու նույնիսկ կրթություն: Երեսուն տարուց ավելի աշխատել եմ Չիմկորգանի հիվանդանոցում, որտեղ էլ այդ ընթացքում ապրել եմ: Չիմկորգանը՝ մեր ճանապարհին է. մոտ մեկ ժամից կհասնենք՝ ճանապարհի հենց ձախ կողմում, Բիշքեկ չհասած մոտ 80 կմ: Թոշակի անցնելուց հետո Բիշքեկ տեղափոխվեցի; իսկ ողջ երիտասարդ կյանքս այդ հիվանդանոցում անցավ:

Ողջ Կիրգիզստանը գիտի Չիմկորգանի մասին: Առաջին ու ամենախոշոր հոգեբուժական կլինիկան այնտեղ է գտնվում: Հա՛, ճիշտ ենթադրեցիք. ես հոգեբույժ եմ:

Տեսնում ես քարերի վրա այդ շականակագույն բուսականությունը՝ դրանք քոլեր են, ուրիշ ոչ մի տեղ չկա: Նրանք են, այս լեռներին նման գեղեցիկ գույնով պատում:

Չէ՛, հեգեբույժի աշխատանքի մասին չեմ ցանկանում պատմել, ո՛չ էլ հոգեբուժարանի, ու ո՛չ էլ այնտեղ հանդիպածս յուրահատուկ հիվանդների: Միայն ֆիլմերում է այդ կյանքը հետաքրքրություններով լի, ոչ մի հաճելի զգացողություն այդ աշխատանքում չկա. հիվանդ դժբախտ մարդիկ են, ու բժիշկներս էլ նրանցից ավելի դժբախտ, որ ընտրել ենք այդ մասնագիտությունը:

Կցանկանայի քեզ լեռների մասին անվերջ պատմել. Կիրգիզստանի լեռները հինգ մատիս պես գիտեմ, նույնիսկ ամենահեռավորները: Չնայած հիմա առողջությունս այլևս այն չէ, սակայն երիտասարդական կիրքով շարունակում եմ լեռներ բարձրանալ, շնչել նրանց վաղորդյան շունչը, նստել նրանց սառը թմբերի վրա: Լեռների բարձունքից ամեն ինչ այնքան վաղանցիկ ու չնչին է երևում:

Չե՛ս հավատա, բայց Կիրգիզստանից դուրս երբեք չեմ եղել: Եթե փորձեմ բացատրել պատճառը, վստահ եմ չես հասկանա. անկեղծ ասած ես էլ առանձնապես չգիտեմ: Եվ նախկինում ու հատկապես հիմա ճանփորդելու հնարվորություններ որքան ասես: Մի անգամ էլ արձակուրդ էի վերցրել ու ավիատոմս գնել, որ գամ ձեր մոտ, Թբիլիսի, բայց հետո փոշմանեցի, ու այլևս, երբեք չկարողացա ինքս ինձ համոզել:

Դու վրացի չե՞ս, զարմանալի է, հիմա նայում եմ քեզ, ու կարծես իմ վրացի վաղեմի գործընկերոջ նմանակը լինես: Ձայն էլ, երբ սկզբում լսեցի, թվաց թե նա է խոսում, թեկուզ անցել է երեսուն տարուց ավելի, չնայած ինչ երեսուն, երևի քառասուն ու նույնիսկ ավելի: Մարդ վախենում է նույնիսկ հաշվել տարիները՝ այնքան արագ է այն հոսում. բոլոր դեպքերում դա կարևոր չէ:

Դավիտը հենց քո տարիքին էր: Զարմանալի է, նորից եմ նայում ու լսում քեզ. իսկապես կարծես նա լինես. նույն քիթը, նույն դիմագծերը, նույն անփույթ սանրվածքը, նույնիսկ ձեր խորաթափանց աչքերն են նույնը, ու նրանցում առկածող այդ խորամանկ ժպիտը:

Դե, քանի որ սկսեցի խոսել նրանից, ապա քեզ կպատմեմ Դավիտի մասին: Այս տարիքում անցյալից այլևս ամաչելու ոչինչ չունենք; ճանապարհն էլ կարճ կթվա:

Այն ժամանակ երեսուն տարեկան չկայի ու արդեն հինգ տարի աշխատում էի Չիմկորգանում: Ինչպես ասացի, այնտեղ էլ ապրում էի. սակավաթիվ բժիշկներիս ու մյուս աշխատակիցների համար փոքրիկ շենք էին կառուցել. կոմունալկա. միգուցե ֆիլմերում տեսած լինես: Լավ է, որ տեսել ես, կոմունալկայի մասին պատմելու առանձնապես բան չկա:

Արդեն նշանակվել էի բաժնի վարիչ, ու ինձ շատ էին հարգում: Ասեմ, որ ամուսնացած չեմ; չնայած ամուսնանալու հնարավորություն որքան ասես: Գեղեցիկ, կիրթ, շիկահեր, փարթամ ուկրանուհի բժշկուհին այս վայրերում երկրպագուների պակաս չուներ: Կարճ ասած. չստացվեծ – այդպես էլ է պատահում: Չէի ցանկանա այդ մասին խոսել; Ապրում էի փոքրիկ սենյակում, ու միայն մտածում աշխատանքիս մասին:

Գարնանը մեզ մոտ Դավիտը եկավ: Հա՛, վրացի տղամարդը, որի մասին ցանկանում եմ պատմել: Երեք ամսով փորձի փոխանակում էր եկել՝ Թբիլիսից: Տնօրենը, բժիշկներիս հրավիրեց իր ընդունարան, ու խնդրեց, որ յուրաքանչյուրս մեր փորձով կիսվենք նրա հետ: Հիշում եմ, երբ տնօրենը ինչպես հարկն է ներկայացրեց ինձ նույնպես, Դավիտը ինձ այնպես նայեց, կարծես դիմացը մի դեռատի փխրուն աղջիկ էր, այլ ոչ թե բաժնի վարիչ-բժիշկ:

Առաջին իսկ հայացքից, նրա այդ խորաթափանց խորամանկ աչքերը ինձ խելքահան արեցին: Նման տղամարդ երբեք չէի հանդիպել: Առաջին միտքս էր. ափսո՛ս մի քիչ տարիքով փոքր լիներ; ու դժվար թե նման տղամարդը ամուսնացած չլինի: Չթաքցնեմ, նրա այդ հայացքը միանգամից փշրեց ինձ, սակայն պահպանեցի ինքնատիրապետումս, ու որքան հնարավոր է սառը հայացքով պատասխանեցի նրա ողջյունին: Չնայած, ներքուստ պարզ էր, որ պատրաստ էի անել այն ամենը ինչ նա կամենար:

Հաջորդ օրերը չգիտեմ տանջանք անվանեմ թե՞ երջանկություն: Փորձում էի ամեն առիթով հանդիպել նրան, լսել նրա սխալներով լի կմկմացող ռուսերենը, պատմել հիվանդներիս ու հետազոտություններիս մասին, հարցնել Թբիլիսից ու Կովկասյան լեռներից: Նույնիսկ բախտ ունեցա հազվադեպ երեկոներ միասին զբոսնել հիասքանչ աստղերի ներքո, որոնք այնքան մոտ էին թվում՝ կարծել կարելի էր ձեռքդ պարզել վերև ու խառնել նրանց:

Գիշերները հազվադեպ էի կարողանում քնել, առավոտյան նախաճաշին առաջինն էի գնում ու թեյս այնքան դանադաղ էի խմում, որ բաց չթողների նրան տեսնելու հնարավորությունս ու նույնիսկ հաջողացնել մի քանի խոսք փոխանակել: Վստահ եմ, գործընկերներս նկատել էին խելացնոր հրապուրվածությունս, ու հավանաբար կատակում էին թուլությանս վրա, միգուցե նաև որոշները չարախանդում. չէ, որ երբեք ինձ այդպես թույլ չէին տեսել:

Սակայն նա շարունակում էր միայն այդ նույն փշրող ժպիտով չափել ինձ, ու անտարբեր զրուցել հիվանդներից ու հոգեբուժությունից:

Իսկ մի գիշեր ողջ մարմինս քրտինքով պատվեց, երբ մտաբերեցի, որ ընդամենը մի քանի օրից արդեն մեկնելու է: Այդ ողջ գիշեր անկողնում անհանգիստ պտտվելով փորձում էի որոշել անելիքս, ամենայն մանրամասներով կրկնում ասելիքս ու նրան հնարավոր արձագանքը, փորձում որոշել որտե՞ղ, ո՞ր պահին ու ինչպե՞ս է նախընտրելի սկսել խոսակցությունը, ի՞նչ հագնել, ինչի՞ց սկսել, ինչպե՞ս խոսել, ի՞նչ անել նրա հնարավոր տարբեր արձագանքների դեպքում:

Ի՞նչ ունեի կորցնելու, եթե նա մերժեր, եթե ծիծաղեր ինձ վրա, եթե գործընկերներս իմանային, եթե …

Այդպես էլ քնել չկարողացա. անընդհատ նայում էի ժամացույցին ու պատուհանուին, թե երբ է վերջապես լուսանալու: Նախաճաշի ժամը դեռ չսկսած արդեն ճաշարանում էի. խոհարարի անտարբեր հայացքից հասկանալով, որ նա էլ քաջատեղյակ էր թուլությանս մասին, ու դա նրա համար սովորական ձանձրալի թեմա էր:

Սկզբում երկու բժիշկ եկան, սառը ու կարեկցող հայացքով նայեցին ինձ, ու նստեցին հեռու սեղանին: Ինչ ամոթ զգացի այն ժամանակ, մինչև հիմա էլ նրանց հայացքը մնացել է հիշողությանս մեջ: Հետո երեք բուժքույր եկան, ու նույն ճմրթող հայացքները: Հետո նա եկավ…խոհարարը, բժիշկները, բուժքույրերը, սեղանները, աթոռները, խոհանոցը անէացան:

Վերցրեց ընդամենը մեկ բաժակ սև սուրճ, ու առաջին անգամ սիրալիր՝ առանց այդ խորամանկ ժպիտի, նայեց ինձ, մոտեցավ ու նստեց հենց իմ սեղանին՝ հենց դիմացիս աթոռին: Չեմ հիշում բարևեց թե ոչ, հայացքս կախվեց վաղուց սառած թեյիս ու մոռացա այն ամենը, որ այդպես մանրակրկիտ ծրագրել էի ողջ գիշերվա ընթացքում:

Մինչ հուսահատ փորձեցի վերհիշել գոնե մեկ ասելիք, նա հանդարտ՝ առանց սխալների ու առանց կմկմալու ասած, որ մի քանի օրից արդեն մեկնելու է, ու որ շատ կցանակար այս երեկո միասին զբոսնել ճեմուղում, ու որ ժամը ութին ինձ կսպասի ճեմուղու ամենավերջին նստարանի մոտ:

Նա գնաց, սուրճի կեսից ավելի թողնելով բաժակում:

Ցերեկվա րոպեները շատ ավելի դանդաղ էին հոսում, քան նույնիսկ նախորդող անքուն գիշերվա ժամերը: Հիվանդներին ամենօրյա կրկնվող այցելությունները և բուժման պրոցեդուրաները չէին օգնում արագացնել ժամանակի ընթացքը:

Չպատմեմ, թե որքան դժվար էր ինքս ինձ ստիպել գոնե մի քանի րոպե ուշանալ ժամադրությունից: Նա այնտեղ էր, նստարանին, առավոտվա նույն սիրալիր ժպիտով նայում էր դիմացի ծառերի ուղղությամբ, ու նկատելով ինձ՝ այդ ժպիտը տեղափոխեց ինձ վրա, ու կարծես ինձ գրկած հասցրեց իր մոտ:

Նա ինչ որ բաներ էր անշտապ պատմում, միգուցե այն ժամանակ լսում էի, սակայն հետո ոչինչ չհիշեցի; միայն վստահաբար կարող եմ ասել, որ առաջին անգամ նա ոչ մի բառ չասած. ո՛չ հիվանդներից, ո՛չ հոգեբուժությունից, ու ո՛չ էլ նույնիսկ Վրաստանի գեղեցկությունից, կամ վրացական գինուց:

Զգացի ինչպես նրա ձեռքը քնքշությամբ հպվեց ձեռքից, հետո համարձակ սկսեց շոյել այն, մյուս ձեռքը սկսեց շոյել վարսերս, հպվել այտերիս, ու մի քանի ակնթարթ անց, աստղերի ու լուսնի թույլ լույսի ներքո, նրա շուրթերը գտան շուրթերս:

Քո աչքերն էլ սկսեցին խորամանակ առկայծել, ինչպես նրանը: Իսկապես, չե՞ս խաբում որ վրացի չես: Այսքան տարի է անցել, սակայն այդ խորմանկ ջերմ ժպիտը ոչ մի այլ ժպիտի հետ չեմ շփոթի:

Շարունակե՞մ պատմությունս: Դո՛ւք, կովկասցիներդ իսկապես որ շատ խորամանկ եք: Անկեղծ եմ ասում. այս պատմությունը երբեք ոչ մեկի չէի պատմել; եթե չլինեին աչքերիդ ու ձայնիդ այդ չափազանց նմանությունը, միգուցե այդպես էլ հետս տանեի այն աշխարհ: Սակայն, մանրամասները չէի ցանկանա պատմել, դու ինքդ էլ հասուն տղամարդ ես, վստահ եմ քո կյանքում էլ նման իրավիճակներ եղած կլինեն, ու դու շատ լավ կարող ես պատկերացնել այդ երեկոյի շարունակությունը:

Միայն ասեմ, որ այսօրվա պես շարունակում եմ հիշել, թե ինչպես էր կիրքն ու ցնորքը միախառնված թափառում մարմնովս մեկ: Նման զգացողություն այլևս երբեք բախտ չունեցա վայելել:

Նա բարձրացավ անկողնուց, ու ես վերջապես ուշքի եկա, ու վերգտա խոսելուս ընդունակությունը: Խնդրեցի նրան մնալ, հատկապես, որ դեռևս չէր լուսացել. “Ո՞ւր ես շտապում: Թույլ տուր գլուխս դնեմ կրծքիդ ու զգամ մարմնիդ տաքությունը: Ինչո՞ւ ես հագնվում: Թող վայելեմ խոնավցած մարմինդ, մազոտ մկաններդ, …”:

Նրա դեմքին այլևս չկար ո՛չ սիրալիր բարի ժպիտը,  ո՛չ իր յուրահատուկ խորամանկ արտահայտիչ ժպիտը, և ո՛չ էլ որևէ այլ ժպիտ: Այլ մի սառը անսովոր հայացք, կարծես մի այլ անծանոթ տղամարդ էր հեռանում իմ անկողնուց. “Պետք է ցնցուղ ընդունեմ:” — Կարճ ու սառը պատասխանեց նա, ու վերցնելով հագուստը հապշտապ շարժվեց բաղնիք:

Հետո լսեցի ցնցուղի ջրի շոյանքը նրա մարմինի վրա, ու մտածեցի, որ ջրի տաք շիթը նորից կջերմացնի նրան, ու ինձ կվերադարձնի նրա բարի խորաթափանց ժպիտը: Սակայն ցնցուղը ընդամենը մի երկու րոպե տևեց, ու լսվեց ելքի դռան կամացուկ բացվել-փակվելը:

Նրան այլևս չտեսա: Ասացին, որ Բիշքեկում գործ ուներ, ու այնտեղից էլ երկու օրից մեկնելու էր Թբիլիսի: Չպատմեմ, թե որքան տանջալից էր սպասել գոնե մեկ նամակի, գոնե մեկ զանգի, գոնե մեկ լուրի: Հիմա, տարիների բարձրունքից, այդ սպասումը այնքան փոքր ու անիմաստ է թվում; ու նաև, իմ այդ ողջ հրապուրանքը, այդ ողջ տվայտանքները, այդ ողջ թուլությունը. գարուն էր, զարթոնք, սիրո ծարավ, ծանր միապաղաղ աշխատանքից գոնե մի պահ փախչելու ձգտում, անսովոր խոցող ժպիտով տղամարդ, …

Իհարկե հեշտ էր ենթադրել, որ Թբիլիսի նրան նորից տեսնելու երազանքով էի ցանկանում մեկնել, թեկուզ և նրան հանդիպելը չափազանց անհավանական էր: Սակայն, սիրտս սավառնում էր տեսնելու այն երկիրը՝ որտեղ նա էր ապրել, շնչելու այն օդը՝ որը նա էր շնչել, խմելու այն գինին՝ որը նրան խորամանկ խորաթափանց ժպիտ էր պարգևել, զգալու այն մշակույթը՝ որը նրան համոզեց առանց գեթ մի խոսքի փախչել սիրեցյալի անկողնուց:

Ինչո՞ւ չգնացի: Եթե փորձեմ բացատրել, միևնույն է չես հասկանա. դո՛ւ տղամարդ ես, և այն էլ կովկասցի:

Ավելի լավ է, նայիր աջ կողմում ձգվող սարին: Տես, երեկոյան աղջամուղջի հետ, այն արտոսովոր մանուշակագույն երանգ է ստանում: Գումար եմ հավաքել, որ ինձ էլ հյուղարկավորեն Ղոչկորում՝ հորս ու եղբայրներիս կողքին, որի դիմաց հիասքանչ լեռներն են ու նրանց ստորոտում հորս կառուցած կապույտ ջրամբարը:

 

Գնել Խաչատրյան

22.04.2017թ.

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s